Ziemia Chrzanowska

Ziemia Chrzanowska to umowny termin dla określenia terenu na wschód od rzeki Białej Przemszy aż do Rudawy w pow. krakowskim na wschodzie, to teren na północ od rzeki Wisły i na południe od granic Ziemi Olkuskiej. Tytuł strony jest dość przewrotny bowiem obecny powiat chrzanowski jest tylko cieniem powiatu w jego historycznych granicach wraz z Jaworznem i Szczakową na zachodzie i Krzeszowicami na wschodzie.

WMK Okr.476

Fragment mapy Okręgu Wolnego Miasta Krakowa z 1824 r. Ziemia Chrzanowska w pełnej okazałości. Z zasobu Archiwum Narodowego w Krakowie, sygn. WMK Okr 476

Powiat leży pomiędzy dwoma miastami wojewódzkimi – Krakowem i Katowicami. Stolicą powiatu jest miasto Chrzanów, umiejscowione w odległości około 50 km na północny-zachód od Krakowa, oraz około 30 km na wschód aglomeracji górnośląskiej. Dobrą komunikację zapewnia rozbudowany układ dróg w tym przebiegająca przez powiat autostrada A4 oraz równoległa do niej linia kolejowa z węzłem kolejowym w Trzebini, położonym na transeuropejskiej magistrali kolejowej Wschód-Zachód. W skład powiatu wchodzą cztery gminy miejsko-wiejskie: Alwernia, Chrzanów, Libiąż, Trzebinia i jedna gmina wiejska Babice.

Mapa powiatu obecna

Mapa pow. chrzanowskiego, obecny podział administracyjny. Wyk. „Obbie” Wikimedia Commons

Powierzchnia powiatu wynosi 371,5 km², natomiast powierzchnia poszczególnych gmin przedstawia się następująco: Gmina Trzebinia – 105,22 km², Gmina Chrzanów – 79,33 km², Gmina Alwernia – 75,27 km², Gmina Libiąż – 57,2 km², Gmina Babice – 54,47 km². Pod względem ludności na pierwszym miejscu plasuje się Gmina Chrzanów – ok. 47 tys., Gmina Trzebinia – 34,1 tys., Gmina Libiąż – 22,6 tys., Gmina Alwernia – 12,6 tys., Gmina Babice – 8,9 tys.

Początki Chrzanowa sięgające XIII w. mają związek z powstałą wedle hipotez w 1228 r. kasztelanią chrzanowską. Jak podaje J. Horwat, być może Chrzanów należał periodycznie do dzielnicy opolskiej, a po roku 1257 książę opolsko-raciborski Władysław wydał przywilej lokacyjny. Prawa miejskie Chrzanów otrzymał w XIV w. Przez stulecia miasto znajdowało się w rękach prywatnych. Przynależność administracyjna historycznej Ziemi Chrzanowskiej zmieniała się wielokrotnie. Należy przy tym wspomnieć o okresach 1798-1809 jako część dystryktu olkuskiego w Galicji Zach., 1809-1815 jako część składowa Księstwa Warszawskiego, 1815-1846 w Rzeczpospolitej Krakowskiej, 1846-1918 w Wielkim Księstwie Krakowskim. W okresie II Rzplitej powiat chrzanowski wchodzi w skład woj. krakowskiego. Okupacja niemiecka wiązała się z podziałem powiatu – zachodnia, uprzemysłowiona część została wcielona do Rzeszy Niemieckiej, wschodnia, rolnicza część natomiast do Generalnego Gubernatorstwa. Od 1945 r. do 1975 r. powiat chrzanowski przynależy ponownie do woj. krakowskiego, aby w tym samym roku w wyniku reformy administracyjnej większa część powiatu została włączona do woj. katowickiego. Ostatnia reforma administracyjna z 1998 r. skutkowała powrotem powiatu chrzanowskiego do woj. małopolskiego.

skanowanie0016

Na terenie powiatu można wyróżnić dwie części: północno-zachodnią – zindustrializowaną i południową – o charakterze rolniczo-turystycznym. Na terenie płn.-zach. określanym do niedawna Zagłębiem Krakowskim funkcjonowały liczne kopalnie węgla kamiennego, a także rud cynku i ołowiu.

skanowanie0013

Brama, budynek Rady Zakładowej i KZ PZPR KWK Siersza ok. 1970 r. Fot. K. Jabłoński

skanowanie0014

KWK Siersza od strony płn.-wsch. ok. 1975 r. Fot. F. Zwierzchowski

Dość wspomnieć tylko o zlikwidowanych KWK „Siersza” i ZG „Trzebionka” w Trzebini. W przeszłości funkcjonowała również w Trzebini Huta Cynku znana później pn. Zakłady Metalurgiczne „Trzebinia”. W Chrzanowie natomiast funkcjonowała Kopalnia rudy ołowiowej „Matylda”. W stolicy powiatu, w 1919 r. powstała Pierwsza Fabryka Lokomotyw w Polsce „Fablok” (również zlikwidowana).

skanowanie0004

Wśród obecnie funkcjonujących zakładów pracy wyróżnić należy ZG „Janina” w Libiążu, Elektrownię „Siersza” w Trzebini, Rafinerię „Trzebinia” i Fabrykę Cementu „Górka” w Trzebini.

skanowanie0015

Elektrownia Siersza II, widok z Gór Luszowskich ok. 1975 r. Fot. F. Zwierzchowski

Do atrakcji turystycznych w powiecie chrzanowskim zaliczyć można liczne obiekty zabytkowe i szlaki turystyczne. Warto przy tym odnotować ruiny zamku Lipowiec k. Wygiełzowa i Babic – dawnego więzienia biskupów krakowskich, Zespół Pałacowo-Parkowy w Młoszowej znajdujący się na Szlaku Renesansu w Małopolsce, Dwór Zieleniewskich w Trzebini czy będący wizytówką Chrzanowa widoczny na poniższym zdjęciu monumentalny Pomnik Zwycięstwa i Wolności na Placu Tysiąclecia projektu Mariana Konarskiego ps. Marzyn z Krzeszowic, członka grupy artystycznej St. Szukalskiego „Szczep Rogate Serce”.

orzeł

Pomnik Zwycięstwa i Wolności w Chrzanowie, 2012 r. Fot. Archiwum autora

Reklamy

Create a website or blog at WordPress.com

Up ↑

%d blogerów lubi to: