O Kozim Brodzie słów kilka

Współcześnie nazwa Kozi Bród kojarzy się mieszkańcom Trzebini i nie tylko Trzebini przede wszystkim z Ośrodkiem Rekreacyjno Wypoczynkowym przy Elektrowni Siersza. Kojarzy się również z wybetonowanym korytem lewego dopływu Białej Przemszy o tej nazwie. Kiedyś, a właściwie jeszcze nie tak dawno temu tak nie było.

Rzeki od najdawniejszych czasów kształtowały osadnictwo. […] Działo się tak przede wszystkim dlatego, iż rzeka była czynnikiem niezbędnym do życia. Poiła człowieka i jego zwierzęta, umożliwiała zdobywanie pokarmu, nawadniała uprawy, użyźniała gleby. […] umożliwiała uprawianie zawodów wymagających obecności wody […] pozwalała na […] wykorzystanie zasobów energii tkwiących w płynącej wodzie […][1].

Edward Pietraszek w swojej dysertacji doktorskiej wiązał założenie na przełomie XV i XVI w. trzech osad tj. Sierszy, Gaja i Czyżówki z bliskim sąsiedztwem potoku Kozi Bród[2]. Przy czym w archiwalnych dokumentach z 2 poł. XVI w. Gaj figurował jako Wola z Piłą (Myślachowicką), czyli tartakiem[3]. Ponadto z inwentarza dóbr klucza myślachowickiego z 1 lutego 1637 roku wynika, że Czyżówkę zamieszkiwało m.in. trzech młynarzy, a więc założenie osady nad potokiem nie było przypadkowe[4]. Z kolei w „Słowniku historyczno-geograficznym ziem polskich w średniowieczu” pod hasłami Długoszyn i Góry Luszowskie potok Kozi Bród określany jest przez cały XVI w. jako rzeka o nazwie Siersza[5]. Z tego samego źródła dowiedzieć się można, że rzeka Siersza nazywana była zamiennie albo Jaworznikiem albo Kozim Brodem. W mojej ocenie jest to błąd, który wynika z niepoprawnej identyfikacji miejscowych nazw potoków i strumieni, a co za tym idzie łączenia ich w jedną rzekę. Na poparcie tego twierdzenia należałoby sięgnąć do różnych źródeł kartograficznych powstałych od końca XVIII do XX wieku, w których nazwy potoków różnie są zapisywane, a czasami błędnie i niezgodnie ze stanem faktycznym[6]. Niewątpliwie nazwy miejscowe potoków ewoluowały przez stulecia i trzeba mieć to oczywiście na uwadze. Brak jest jednak bardzo dokładnych map, z których jasno i precyzyjnie wynikałoby jakie nazwy noszą poszczególne potoki. Co do zaś samej etymologii nazwy potoku to istnieje rozsądne wyjaśnienie – „potok tak płytki, że koza przejdzie brodem”[7].

Najprawdopodobniej jedną z najstarszych, o ile nie najstarszą jest wzmianka o Kozim Brodzie znajdująca się w inwentarzu dóbr klucza sławkowskiego z 16 czerwca 1746 roku. Potok nie został wprawdzie określony tą ani żadną inną nazwą, ale wszystko wskazuje na to, że chodzi o interesujący nas potok. Opis ten poniekąd zawdzięczamy mieszkańcom Ciężkowic. W przywołanym dokumencie pojawia się opis wsi Góry Luszowskie, do której należał mizerny las sosnowy usytuowany za Sierszą i w okolicach zagadkowej małej osady lub siedliska przy stawie o nazwie Pstrążnik[8]. Autor inwentarza wprost stwierdza, że las jest przez Ciężkowian rozkradany i w gestii sołtysów Ciężkowic i Pstrążnika jest ochrona terenów leśnych – „Cieszkowianie ukradką Cięszko go psuią”[9]. Następnie wyczytać można, że staw jest usytuowany „[…] w końcu lasu ku Cięszkowicom na wodzie dwoch stokow, od Czyzowki idących […]”[10]. A zatem staw, w którym prowadzona była hodowla pstrąga zasilany był dwoma strumieniami płynącymi od strony Czyżówki. Nie ma więc wątpliwości, że chodziło tu o Kozi Bród i Żabnik.

01. WMK Okr. 475 (1824)

Fragment mapy Okręgu Wolnego Miasta Krakowa z 1824 roku, sygn. WMK Okr 475. Opisany został jedynie Jaworznik.
Fot. Z zasobu Archiwum Narodowego w Krakowie, archiwum autora

Z inwentarza dóbr klucza myślachowickiego z 1796 r. wynika, że na prawym brzegu Koziego Brodu mieściła się zabudowa Sierszy – w całości drewniana[11]. Z tego samego dokumentu wynika, że nad potokiem stał młyn, będący własnością starego sierszańskiego rodu Kurków[12]. Potok, czy raczej woda z potoku miała szalenie ważne znaczenie od samego początku udokumentowanej działalności górniczej w Sierszy, a nawet trochę wcześniej. Pierwsza kopalnia o nazwie „Albrecht”[13] powstała w miejscu, gdzie pokład węgla był odsłonięty właśnie przez wody z Koziego Brodu[14]. Zachował się do naszych czasów piękny i unikalny, ręcznie kreślony i kaligrafowany, pergaminowy plan robót podziemnych z 1826 roku w skali 1:5760 przedstawiający potok Kozi Bród jako naturalną, północną granicę eksploatacji węgla. Jest to bodaj jedyny egzemplarz mapy górniczej z początku XIX w., na którym tak precyzyjnie został ukazany i poprawnie opisany interesujący nas potok. Wskazany na planie odcinek Koziego Brodu należałoby wiązać z terenami pomiędzy południowymi rubieżami Sierszy, Gaja i północnymi Gór Luszowskich. Wiadomo również, że w tej części Zagłębia Krakowskiego obok przemysłu wydobywczego istniał również przemysł hutniczy. Jedna z hut, konkretnie huta „Zofia” w Sierszy, w której prażono surowy galman posiadała płuczkę nad Kozim Brodem[15]. Do dzisiaj zachowała się zwyczajowa nazwa „Huta” dla określenia terenu pomiędzy ogródkami działkowymi w Gaju a okolicami kościoła pw. Niepokalanego Serca NMP w Sierszy.

02. Potok Kozibrod na planie robot gorniczych (1826)_wm

Plan robót podziemnych w Sierszy z 1826 roku, sygn. 1989/26. Potok Kozi Bród został dokładnie i precyzyjnie naniesiony i opisany. Fot. Archiwum autora

03. Industrieanlagen in Oberschlesien (1942)

Fragment niemieckiej mapy przemysłu Górnego Śląska – Industrieanlagen in Oberschlesien datowanej na październik 1942 r. z zaznaczonym Kozim Brodem. Fot. Archiwum autora

Z Kozim Brodem związana jest także mroczna historia dotycząca zabójstwa, do jakiego doszło w 2 poł. lat pięćdziesiątych XX w. na wysokości nowobudowanego wówczas osiedla komunalnego w Gaju przy przysiółku Myślachowic o tej samej nazwie[16]. Wedle jednej z relacji do zbrodni miało dojść nad potokiem w trakcie gry w karty. Wedle innej, po tym tragicznym wydarzeniu z 1957 roku miała być postawiona szubienica w okolicach tzw. „fontanny” na osiedlu (fontanna nie jest czynna obecnie), mająca za zadanie odstraszać potencjalnych naśladowców tego czynu. Mieszkańcy z przyczyn obiektywnych nie potwierdzają faktu istnienia szubienicy na osiedlu.

Wreszcie należy powrócić do kwestii sygnalizowanej na wstępie. Wraz z budową Elektrowni Siersza II w 1958 roku nastąpiły gwałtowne przeobrażenia terenów Czyżówki i okolic przeznaczonych pod budowę infrastruktury przemysłu energetycznego. Wedle założeń koncepcyjnych woda z Koziego Brodu miała być wykorzystywana w kotłach[17]. Wybudowano przepust drogowy nad potokiem i rozpoczęto budowę zapory wodnej, której odbiór i zalewanie nastąpił w 1961 r.[18]. W tym czasie koryto potoku zostało częściowo uregulowane. Dzięki budowie elektrowni powstały w okolicy porządne drogi asfaltowe – był to pewien powiew cywilizacyjny, ponieważ wcześniej pokonanie drogi wozem z Sierszy do Gaja lub Czyżówki było dość karkołomnym zadaniem, zwłaszcza po intensywnych opadach deszczu. Pod koniec 1969 roku oddany został do użytku ośrodek wypoczynkowy. Kilka niezwykle ciekawych, archiwalnych fotografii potoku i zalewu z samego początku budowy elektrowni zostało opublikowanych w monografii zakładu pracy[19].

Z pewnością z Kozim Brodem związane są jeszcze inne historie, tajemnice i nieznane fakty. Niewykluczone, że potomkowie górników i hutników z Sierszy posiadają pamiątki w postaci takich monet jak ukazana poniżej. Kto wie czy 200 lat temu ktoś nie wrzucił do Koziego Brodu „na szczęście” takiej monety…

132760

Austriackie 20 krajcarów Franciszka II Habsburga (1792-1835) z 1804 roku, wybite
w Wiedniu. Moneta tego typu kursowała w zaborze austriackim, a więc również w Sierszy.
Fot. Z archiwum Warszawskiego Centrum Numizmatycznego


Artykuł ukazał się w „Trzebińskich Zeszytach Historycznych” 2018 nr 2, s. 25-31


[1] A. Pancewicz, Rola rzek w rozwoju przestrzennym historycznych miast nadrzecznych [w:] „Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej” p. red. U. Mygi-Piątek, Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego PTG nr 2, Sosnowiec 2003, s. 275.

[2] E. Pietraszek, Wiejscy robotnicy kopalń i hut. Dynamika przemian społeczno-kulturowych w sierszańskim ośrodku górniczym w XIX i XX wieku, Wrocław 1966, s. 12.

[3] Tamże. Por. tenże, Ośrodek Górniczy Siersza 1804-1861-1961, Kraków 1961, s. 26.

[4] E. Pietraszek, Wiejscy robotnicy…, s. 13.

[5] Zob. dostępny w Internecie: http://www.slownik.ihpan.edu.pl/search.php?id=4971 [Dostęp: 05.04.2018] i http://www.slownik.ihpan.edu.pl/search.php?id=6026 [Dostęp: 05.04.2018].

[6] W trakcie dyskusji poświęconej lokalnej historii do podobnej konkluzji doszedł jeden z interlokutorów – Piotr Koryczan z Chrzanowa. Autor niniejszego opracowania otrzymał kilkanaście wycinków archiwalnych map ilustrujących potoki: Kozi Bród, Jaworznik, Płoki, Żabnik, Strumień i Łużnik celem dokonania analizy porównawczej z posiadanym materiałem kartograficznym. Jej wynik jest zgodny z wcześniejszymi obserwacjami nazw potoków naniesionych na arkuszach map z różnych epok. Zob. dostępny w Internecie: https://www.facebook.com/Zapiski.ze.Starej.Lesniczowki/posts/421684251622055 [Dostęp: 25.04.2018].

[7] Takiej interpretacji nazwy potoku Kozi Bród dokonał Szymon Jarosiński z Sierszy. Zob. tamże.

[8] S. Witkowski, J. Krajniewski, Inwentarze i lustracje klucza sławkowskiego z XVII i XVIII wieku, Dąbrowa Górnicza-Sławków 2013, s. 207.

[9] Tamże, s. 207. W załączonym do tegoż dzieła dodatku znajduje się opis Ciężkowic pochodzący z różnych archiwalnych dokumentów, w tym bezpowrotnie zniszczonych w czasie II Wojny Światowej. Jednym z nich jest dokument datowany na lata 1791-1792 pt. Opisy parafii pow. krakowskiego i proszowskiego. Dowiedzieć się z niego można, że lasy ciężkowickie końcem XVIII wieku były „spustoszałe i na budulec niezdatne”. Zob. tamże, s. 401. Nielegalny wyrąb lasu nie dotyczył oczywiście tylko Ciężkowic. W Sierszy i zresztą w całej okolicy do tego dochodziło – „każdy drogę do lasu znał”. Oprócz tego znane są częste przypadki wypasu bydła w lesie, czego przecież nadal nie wolno robić. Należy jednak pamiętać, że nawet stosunkowo niedawno, bo przed II WŚ w lasach nie można było swobodnie zbierać np. jagód, ostrężyn czy grzybów tak jak obecnie. Spotkanie z gajowym w takiej sytuacji mogło się w najlepszym wypadku skończyć kopniakiem i konfiskatą zebranych owoców runa leśnego.

[10] Tamże.

[11] E. Pietraszek, Wiejscy robotnicy…, s. 21.

[12] Tamże.

[13] Nazwa kopalni miała związek z imieniem jej właściciela – królewicza polskiego i księcia sasko-cieszyńskiego Albrechta Kazimierza (1738-1822), czwartego syna króla Augusta III Sasa i Marii Józefy. Pełny biogram jest opublikowany w Internetowym Polskim Słowniku Biograficznym Zob. dostępny
w Internecie: http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/kazimierz-albrecht [Dostęp: 18.04.2018].

[14] E. Pietraszek, Ośrodek Górniczy Siersza…, s. 11.

[15] Tamże, s. 26.

[16] Por. E. Pietraszek, Wiejscy robotnicy…, s. 160.

[17] M. Kwiatkowski, 50 lat Elektrowni Siersza, Trzebinia 2012, s. 5.

[18] Tamże, s. 7 i 9.

[19] Tamże, s. 80.


Bibliografia (druki zwarte i źródła internetowe):

Kwiatkowski M., 50 lat Elektrowni Siersza, Trzebinia 2012.

Pancewicz A., Rola rzek w rozwoju przestrzennym historycznych miast nadrzecznych [w:] „Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej” p. red. U. Mygi-Piątek, Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego PTG nr 2, Sosnowiec 2003.

Pietraszek E., Ośrodek Górniczy Siersza 1804-1861-1961, Kraków 1961.

Pietraszek E., Wiejscy robotnicy kopalń i hut. Dynamika przemian społeczno-kulturowych
w sierszańskim ośrodku górniczym w XIX i XX wieku
, Wrocław 1966.

Witkowski S., Krajniewski J., Inwentarze i lustracje klucza sławkowskiego z XVII i XVIII wieku, Dąbrowa Górnicza-Sławków 2013.

„Archiwum Warszawskiego Centrum Numizmatycznego”
http://wcn.pl/archive

„Internetowy Polski Słownik Biograficzny”
http://www.ipsb.nina.gov.pl/

„Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu” http://www.slownik.ihpan.edu.pl/

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s

Create a website or blog at WordPress.com Autor motywu: Anders Noren.

Up ↑

%d blogerów lubi to: