O halerzu oświęcimskim ze zbiorów Muzeum w Kętach

W numerze 4 (317) miesięcznika Ziemi Kęckiej „Kęczanin” na stronie 28, w dziale „Eksponat miesiąca” znaleźć można artykuł Pana Łukasza Gieruszczaka z Muzeum w Kętach zatytułowany „Halerz oświęcimski – nasz średniowieczny grosz”. Opisywany halerz najpewniej jest fałszerstwem z epoki, o którym pisałem kiedyś na łamach kwartalnika „Grosz” [LINK 1] [LINK 2]. Dłuższy wstęp nie jest potrzebny, mam tylko nadzieję, że inne muzea jeśli posiadają takie halerze pójdą w ślady kęckiego Muzeum i wykopią je ze swoich katakumb w celu upublicznienia ich wizerunków. Pełną treść artykułu publikuję dzięki uprzejmości Autora.


Halerz oświęcimski – nasz średniowieczny grosz

Próżno dziś na naszych ziemiach szukać śladów średniowiecza, epoki w której Kęty powstały. Owszem zachował się układ urbanistyczny miasta, a z pobliskiej warowni Wołek w Kobiernicach w muzeum przechowywanych jest kilka eksponatów – głównie amunicja i broń z czasów świetności zamku książąt oświęcimskich. Jednak brak przeprowadzonych do tej pory badań archeologicznych nakazuje te wszystkie pamiątki z początków Kęt traktować z jeszcze większą uwagą. Jednym z takich przedmiotów jest halerz z księstwa oświęcimskiego wybity w stołecznej mennicy ok. 1445 r.

MKH3546c

Halerz oświęcimski Wacława I i Jana IV ze zbiorów Muzeum im. Aleksandra Kłosińskiego w Kętach, sygn. MK/H/3546. Fot. Muzeum w Kętach

Niewielkich rozmiarów moneta, niezbyt starannie bita z jednej strony przedstawia wieżę na dwóch stopniach z blankami, zwieńczoną trapezowym dachem. Po bokach znajdują się litery O – S i napis w otoku: MONETA OSSVANCIM. Na rewersie widzimy orła piastowskiego oraz niemal ten sam napis: MONETA OSSVANCI.

Halerze księstwa oświęcimskiego zapoczątkował (podobnie zresztą jak całą grupę halerzy górnośląskich) halerz cieszyński Przemysława I Noszaka. Warto przypomnieć, że księstwo oświęcimskie i wchodzące w jego skład Kęty w 1327 roku zostało zhołdowane królowi czeskiemu Janowi Luksemburskiemu przez Jana I Scholastyka. Następca tego ostatniego, Jan II uzyskał zgodę na zmianę warunków układu lennego – i zanim jego syn, Jan III osiągnął wiek pełnoletni, władzę nad tymi ziemiami sprawował właśnie Przemysław Noszak. Później – po bezpotomnej śmierci Jana III (1405) – przejął raz jeszcze panowanie w księstwie. W 1410 r. tereny te odziedziczył Przemysław II i powierzył formalnie swojemu synowi Kazimierzowi I – faktyczną władzę sprawował jednak stryj tego ostatniego, Bolesław. Do wydzielenia ojcowizny doszło pod koniec 1414 r. Kazimierz starał się utrzymywać dobre relacje zarówno z Zakonem Krzyżackim, jak i królami Czech i Polski, ale panował w niespokojnych czasach. Jego ziemie w 1428 roku zostały splądrowane przez husytów, w wyniku czego ucierpiały także Kęty. Zmarł w roku 1434, pozostawiając władztwo trzem synom: Wacławowi, Przemysławowi i Janowi IV. Początkowo władzę sprawował najstarszy z nich, Wacław, ale w 1445 r. doszło do kolejnego podziału. Wacław otrzymał ziemię zatorską z Wadowicami, Przemysław – część toszecką, a Jan IV (Janusz) – Oświęcim z Kętami. Każdy z braci miał zachować tytuł księcia oświęcimskiego; uregulowano także kwestie emisji monet, które dla księstwa oświęcimskiego, jak i zatorskiego miały być bite w mennicy w Oświęcimiu.

Pozostające pod wpływami czeskimi księstwo oświęcimskie wcześnie przyjęło system monetarny swojego seniora. Monetą obiegową były tutaj szerokie grosze praskie. Halerze traktowano jako zdawkową monetę (tzn. drobną, stanowiącą ułamek podstawowej jednostki obowiązującej w państwie, jak dziś grosz względem złotówki). Była wykonywana ze srebra. Przynajmniej do roku 1453. W latach 50. XV wieku bowiem – jak podaje Piotr Feliksik – obrabowano mennicę w Oświęcimiu, skradziono stemple i odtąd w obiegu pojawiło się sporo halerzy bitych w miedzi, a jedynie posrebrzanych. Kto dokonał napadu na mennicę? Husyci, a może bandy rozbójników (w latach 1455-59 na pograniczu śląsko-małopolskim działały dwie grupy zbrojne Wacława Kawki i Mikołaja Świeborowskiego)? Tego nie wiemy. Warto pamiętać jednak, że był to gorący czas dla całego księstwa oświęcimskiego. Awanturnicza polityka Jana IV spowodowała zbrojną interwencję Korony Polskiej – ostatecznie trwający dekadę konflikt zakończył się zdobyciem zamków na Wołku i w Oświęcimiu. 19 marca 1454 roku w Krakowie przedstawiciele rycerstwa i miast księstwa oświęcimskiego złożyli królowi polskiemu przysięgę wierności. Trzy lata później książę wraz z braćmi podpisali akt sprzedaży księstwa wraz z Kętami Kazimierzowi Jagiellończykowi za 50 tys. grzywien.

Pierwsze znane nam halerze z Oświęcimia pochodzą z czasów panowania Jana III oświęcimskiego (panował w latach 1376-1405). W świetle najnowszych doniesień, mało prawdopodobne wydaje się, że przechowywane w muzeum monety Wacława I i Jana IV wybite w XV w. pochodzą od legalnego emitenta. Do niedawna numizmatycy uważali, że halerz księstwa oświęcimskiego jest bardzo rzadkim okazem. Dopiero kilka lat temu w Czechach odkryto prawdziwe skarby, które zawierały m.in. te monety.

Łukasz Gieruszczak, Muzeum w Kętach

Pisząc artykuł, korzystałem z artykułów Piotra Feliksika zamieszczonych w kwartalniku numizmatycznym – numizmatyków z miast Jastrzębie Zdrój, Praszka, Wieluń „GROSZ” (nr 141, s. 21-22 oraz nr 142, s. 17), Borysa Paszkiewicza, „Średniowieczne monety Księstwa Cieszyńskiego”, katalogu Piotra Kalinowskiego „Monety książąt oświęcimskich” oraz Encyklopedii Województwa Śląskiego (T 1, dostęp http://www.ibrbs.pl, hasło: księstwo oświęcimskie, autor: prof. dr hab. Jerzy Sperka).

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s

Create a website or blog at WordPress.com Autor motywu: Anders Noren.

Up ↑

%d blogerów lubi to: